22/5/2007 - adigeler hakında
Adıgeler (Адыгэхэр). Kuzey Kafkasya’nın yerli halklarından biridir. Günümüzde Adıgelerin çoğunluğu, Rusya Federasyonu (RF) içinde bulunan Adıgey Cumhuriyeti (AC) ile Krasnodar Kray'daki yerli halkı oluşturmaktadır.Adıgeler,AC'nin 447.109 (2002) olan toplam nüfusunun % 24.2'sini oluşturur.
- Adıgey (batı) Adıgelerinden ayrı olarak,2002'de 439.470 olan Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti nüfusunun % 11.3'ü de Adıge (Kabartay ve Besleney) asıllıdır ve Karaçay-Çerkesya'daki Adigelere,Rus resmi literatüründe Çerkes denilmektedir.Ayrıca,2002'de 901.494 olan Kabartay-Balkar Cumhuriyeti nüfusunun % 55.3'ünü oluşturan Adıgelere de "Kabartay" denilmektedir.
- Adıgelerin Şapsığ ya da Rus yazılışıyla Şapsug topluluğunun bir bölümü adına 23 Eylül 1924'te Tuapse merkezli olarak Karadeniz kıyısında Şapsığ Ulusal Rayonu kurulmuş,ama Krasnodar krayına bağlı olan bu rayon 24 Mayıs 1945’te kaldırılmış,toprakları da şimdiki Soçi (Saçe) metropolitan alanı ile Tuapse rayonu içine alınmıştır.Buraya "Karadeniz kıyısı Şapsığyası" (Хы1ушъо Шапсыгъэ) özel adı verilmekte olup buradaki Adıgelere de,1999'dan beri RF'de resmen Şapsığ denilmektedir.
Adıgecenin Şapsığ-Hak'uç lehçesinde günde 24 saat yayın yapan "Nafna" adlı bir internet radyosu İsrail'in Kfar-Kama beldesinde bulunmaktadır.
- Siyasal anlamda Batı Adıgelerinden olan,Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti'nde (2 köy:Vak'ojıle/Вак1ожылэ ve Besleney) ve Krasnodar krayında (2 köy:Kurğoko ve Beçmızey) yaşayan Besleneyler, Adıgecenin doğu kolu olan Kabartaycanın bir lehçesinde konuşurlar (Besleneyıbze ya da Besneyıbze).
- Öte yandan Adıge ya da yanlış okunuşuyla Adige terimi, pek çok dilde Çerkesler olarak bilinen Adıge halkının kendi kendisine verdiği özgün addır. Çerkes terimi,özellikle Türkiye ve ABD'de Kuzey Kafkas halklarını toptan adlandırmak için de kullanılır. Adıgeler, Adıgece (Адыгабзэ) olarak adlandırılan, Kuzeybatı Kafkas dillerinden birini konuşurlar (bk.Jineps Gazetesi, Ekim ve Kasım sayıları,"Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti" ve "Şapsığya (Khıuşö Şapsığe)" yazıları,İstanbul,2006).
- Adıgeler,RF dışında, çoğu Türkiye'de (1 milyondan çok) olmak üzere,Irak,Suriye,Ürdün,İsrail (4.100),Mısır,Sudan,Libya (Mısrat'a yakınında "Kabilet-üs Sirakes"),Kıbrıs,Bulgaristan (1.300;Varna yakınında 4 köy),Kosova,AB ülkeleri (Almanya, Hollanda, Belçika, Fransa, Avusturya,vb),İsviçre,ABD (NewYork,New Jersey,California),Kanada,Avustralya ve 40 kadar değişik ülkede yaşarlar.Bunlar Adıge Diasporasını oluştururlar.
Адыгагъэ (ADIGELÝK) Ýnsan yaþamýna, hayat biçimine yönelik olarak Adýge töresinin koyduðu tüm kurallarý kapsar. Adýgelik insani özelliklerimizi, saygý ve sevgiyi, doðruluk, adalet, cömertlik cesaret ve insana dair benzer tüm erdemleri kapsar.
Адыгэ хабзэ (ADIGE TÖRESÝ) Adýge toplumunun yaþayýþ biçimini, birbirilerine karþý ve cemiyete karþý iliþkilerini yükümlülüklerini düzenleyen kurallar toplamýdýr. Düðün cenaze ve benzer toplantýlarýn da ana kurallarý xabzeye göre tayin olunur.
Батырыбжьэ (BATIRIBJ’E) Cemiyet iliþkilerine yönelik bir gelenektir. Örneðin bir kimse bir grubu çalýþtýrýr, ot biçtirir veya odun kestirir veya benzer bir baþka iþ yaptýrýrsa grubun içerisinden en mahir ve çalýþkan kiþiye veya o grubun önce gelen bir bireyine x”uex”u (teþekkür) yapýlarak bir bardak (veya kepçe) maksýme ikram edilir. Buna batýrýbj’e adý verilir. Daha sonralarý sadece bu koþullara baðlý olmaksýzýn önemli bir iþ baþaran, bir kahramanlýk gösteren veya cemiyetin sevgisini ve takdirini kazanan kiþilere verilen bu tür ikrama da batýrýbj’e adý denilmeye baþladý.
Башхуaпэ (BAÞHUAPE) Gelin alma geleneðinin bir parçasýdýr. Yeni gelin bir süre sonra ailesini ziyarete geri götürüldüðünde kayný ve görümcesi gelini görmeðe giderlerdi. Ziyarete giden kiþiler gittikleri yerdeki çocuklara verilmek üzere ayna, tarak, çorap, sabun ve benzer küçük hediyeleri bir sopaya takarak hazýrlarlardý. Bu geleneðin adý Baþhuape’dir.
Бэракъбла (BERAKBLA)Düðün geleneklerindendir. Nikah kýymaya gelen kafile ayrýlýrken bayraða deri þapka, deri gömlek, tülbent, tarak, ayna vb küçük hediyeler iliþtirilerek giden gruba verilirdi, bu bayrak hediyerlerle süslenmiþ olarak aslýnda evlenecek oðlanýn halasý tarafýndan getirilirdi kýz evine. Nikahtan dönen kafile bu bayraðý salimen döndükleri eve ulaþtýrmaya çalýþýrken kafileye rastlayanlar ise bayraðý ele geçirmeye çalýþýrlar, kafiledekiler böyle oyunlar ve eðlencelerle güle oynaya gidip dönerlerdi. Bu gelenek 1950-1960 yýllarýna kadar devam etti, günümüzde çok seyrek olarak bu geleneðin uygulandýðýný görmekteyiz.
Гуф1апщ1э 1энэ (GUF’AP’Þ’E IANE) Müjdeli bir haber, sevindirici bir bilgi getiren kiþi eðer belirli bir yaþýn üzerinde ise ona (guf’ap’þ’e) müjdeli haber için ödül olarak para veya benzer bir hediye verilmezdi. Bu kiþi belirli bir yaþýn üzerinde ise ona bir koyun (veya kiþinin gücüne ve haberin önemine göre tavuk, kaz, hindi benzeri) kesilir güzel bir sofra donatýlarak misafir edilirdi.
Псыхэгъэ. (PSIXEÐE) Yas ile alakalý eski bir gelenektir. Eskiden suda boðulan ve cesedi bulunamayan kiþinin boðulduðu veya suya kapýldýðý yere gidilir kadýnlar o su kýyýsýnda aðlayýp aðýt yakarken erkekler de dualar ederlerdi.
Гъэф1эж (ÐEF’EJ) Evlilikle ilgili bir gelenektir. Eski dönemlerde bir kýz ile ailesinin izni olmadan kaçýrýlarak evlenilmiþse aileler arasýnda husumet ve düþmanlýk doðmamasý için yaþlýlar bir araya toplanarak iki tarafý barýþtýrmak için arabulucu olurlardý. Böyle zamanlarda damat belirlenen baþlýðýn dýþýnda olmak üzere gelinin anne babasýna bir at veya bunun karþýlýðý para veya kýymetli hediye verirdi. Гъэф1эж (ÐEF’EJ)bu hediyenin adýdýr. Anayurtta sovyet idaresinin kurulmasý ile birlikte gelenek ortadan kalkmýþtýr.
Гъуэгудэгъазэ (Ðuegudeðaze)Büyüðü ve misafiri yücelten bir gelenektir. Eskiden yolculuk esnasýnda bir misafirle karþýlaþýldýðýnda ona verilen deðerin gösterilen saygýnýn bir göstergesi olarak geriye dönülür ve misafir teþekkür ederek geri dönülmesini isteyinceye kadar ona eþlik edilirdi.
Жьагъэхэх (J’AÐEHIEH) Eski düðün töresindendir. Evlenecek olan genç yanýna arkadaþlarýný da alarak daðdaki sürü çobanlarýný dolaþýrdý. Gittiði çobanlar geleneðe uygun olarak bir koyun verirlerdi ve bunun adýna Жьагъэхэх (J’AÐEHIEH) denilirdi. Toplanan koyunlar düðünde gelen misafirin doyurulmasýnda kullanýlýrdý. Gelenek 1940’lý yýllarda ortadan kalktý.
Мэрем мэкъуауэ. (MEREYM MEK”UAUE) :Günlük yaþama dair gelenektir. Eskiden Baþýnda aile reisi veya çalýþabilir erkeði olmayan ailelerin ot ve ekinini biçmek için insanlar bir gün toplanýr hep birlikte o aileye yardým ederlerdi. Bu geleneðin adý Mereym mek”uaue idi.
Iурыц1элъ (UýRIT’SELH) Düðün ile ilgili gelenektir. Wuneyiþe olarak adlandýrýlan yeni gelinin büyüklerle tanýþtýrýlma merasimi sýrasýnda gelinin dudaklarýna yað, bal ve þeker ile hazýrlanmýþ bulamaç sürülür. Bunun anlamý yeni gelinin o ailede tatlý dilli mutlu ve huzurlu olmasý dileðinin ifadesidir. Gelenek günümüzde hala devam etmektedir.
Щыгъынгуэшыж (ÞIÐINGUEÞIJ) Cenaze ve yas ile ilgili gelenektir. Bir kiþinin ölümünden 1 yýl sonra onun elbiseleri ve silahlarý daðýtýlýrdý. O gün at yarýþý yapýlýr ve kazanan kiþiye giysilerin silah ve gereçlerin iyileri verilmek üzere ölen kiþinin eþyalarý daðýtýlýrdý. Bu gelenek günümüzde de devam etmekle birlikte uygulama biçimi deðiþmiþtir. Günümüzde bu tür eþyalar fakir ve ekonomik yönden yetersiz olanlara veya din iþleri ile uðraþanlara verilmektedir.
Шуук1э плъак1уэ (ÞUUK’E PLHAK’UE) Düðün ile ilgili gelenek. Düðüncü giden grup hýzlý bir at üzerinde birisini de beraberinde götürürdü. Kafilenin en arkasýndan gelen bu kiþinin görevi düðün gelenekleri ve þakalarý arasýnda yer alan þapka kaçýrma gibi bir durumla karþýlaþýldýðýnda bu kiþinin görevi yetiþerek müdahale edip þapkayý geri getirmekti. Bu görevi yapan kiþi Шуук1э плъак1уэ (ÞUUK’E PLHAK’UE) olarak adlandýrýlýrdý. Gelenek 1930’lu yýllarda ortadan kalktý.
Уэкъулэ. (Wuek”ule) Cemiyet yaþantýsýna dair gelenektir. Bir kiþi baþýna bir kaza bela veya felaket gelir, varlýðýný ve ekonomik gücünü kaybederse yolculuk azýðýný temin ederek bir arkadaþýna gider ve insanlardan yardým beklediðini sözleri ile belli ederdi. O cemiyette bir yardým baþlatýlýr ve gelip gidenler bu kiþiye güçleri oranýnda destek olurlardý. Bu geleneðin adý Уэкъулэ. (Wuek”ule) idi.
Фэц1ынэгъэт1ылъ (Fetsýneðet’ýl”h) Adýge düðün geleneðindendir. Yeni gelin eve girerken kapý aðzýna serilen yaþ deri üzerine ilk adýmý atarak durur daha sonra evin içerisinde alýnýrdý. Ýnanýþa göre bu þekilde karþýlanan gelinin yeni evindeki yaþamý o deri gibi yumuþacýk olur, mutlu ve huzurlu bir yaþam sürerdi. Gelenek günümüzde de uygulanmaktadýr.
Тешанк1эгъэк1эрахъуэ (TEÞANK’EÐEK’ERAH”UE)Gelini arabaya bindirip ayrýlýrken gelini götürenler gelin arabasýný saða doðru yürüterek evin önünde üç tur attýrmak için çalýþýrlardý. Kýz tarafýndan olanlar ise arabayý sol tarafa doðru sürmek için uðraþýr diðer tarafýn karþýsýna geçerlerdi. Burada inanýþa göre gelin arabasý saða doðru yönelirse yeni evde erkeðin sözünün, tersi olursa kadýnýn sözünün geçeceðine iþaret sayýlýrdý. Tamamen güce dayanan bir mücadele,bir oyun olan bu gelenek zaman zaman kavga ve tatsýzlýkla son bulurdu.Gelenek zaman içerisinde yokoldu.
Тешэрып1апщ1э (TEÞERIP’AP’Þ’E) Çok eski dönemlerde olan bir gelenektir. Prens evlendiðinde gelin bir soylunun evinde bir yýl süre ile kalýr daha sonra prensin evine gelirdi. Prens gelini bir yýl süre ile aðýrlayan soylu aileye kendi hizmetindeki bir hizmetkar aileyi ve gelini getirdikleri atlarý hediye ederdi. Bunun adý Тешэрып1апщ1э (TEÞERIP’AP’Þ’E) idi.
Пехьэжьэ (PEHIEJ’E) Düðün geleneklerindendir. Düðün kafilesi dönerken düðünün sahibi aile düðüncüler için yiyecek ve içecekler hazýrlatarak köye yaklaþmakta olan kafileyi karþýlatýr ve köyün giriþinde yenilir içilir daha sonra köye girilirdi. Bu þekilde düðün kafilesini karþýlamak üzere gönderilen yiyecek ve içeceðin adý Пехьэжьэ (PEHIEJ’E) idi. Gelenek artýk uygulanmamaktadýr.
Нысащ1эзэгуэгъэп (NISAÞ’EZEGUEÐEP) Eskiden Adýgeler geline bir yýl süre ile dýþarý iþi yaptýrmazlarmýþ. Bu sürenin sonunda geline önce su getirme iþi verilirmiþ, gelin suya giderken yanýna tarak, ayna, tülbent, toka vb. küçük hediyeler alýr bunlarý yolda karþýlaþtýðý insanlara hediye edermiþ. Bu, insanlarýn yeni gelinle ilk karþýlaþmalarýnda “boþ kova ile karþýladý” denilmemesi için yapýlýrmýþ. Yeni gelinle su getirirken karþýlaþan kimselerin suyu döküp gelini yeniden suya gönderme haklarý varmýþ gelenek gereði. Bu þekilde gelinin sabrý sýnanýr suyu getirinceye kadar gelinin defalarca geri döndürüldüðü olurmuþ. Gelenek 1930 – 1940 arasý yýllarda ortadan kalktý.
Хасэ мывэ (XASE MIVE [NIVE]) Söylencelerde bahsedildiðine göre bir zamanlar psýj nehrinin doðduðu yerde bir ev varmýþ ve Adýgeler toplantýlarýný bu evde yaparlarmýþ. Bu evin yanýnda, üzerinde at ayaðý ve köpek ayaðý iþaretleri olan bir büyük taþ varmýþ. Toplantý taþý olarak adlandýrýlan bu taþýn bir bölümündeki delik insanlarýn doðru söyleyip söylemediklerini anlamak için kullanýlýrmýþ. Ýnanýþa göre insan ne kadar þiþman olursa olsun eðer doðru söylüyorsa bu taþýn deliðinden geçermiþ, eðer yalan söylüyorsa insan zayýf olsa bile geçemez o delikte sýkýþýr kalýrmýþ. Ýþte bu taþýn adý Хасэ мывэ (XASE MIVE [NIVE]) toplantý taþý olarak söylencelerimizde yer alýr.
Мысостей бжьищ. (MISOSTEY Bj’iÞ’) Davet ve þölen sofrasýnda uygulanan gelenektir. Geç kalan ve sofraya oturulduktan sonra gelen kiþiye peþpeþe üç kadeh içki içirilir. Мысостей бжьищ. (MISOSTEY Bj’iÞ’) bu içkinin adýdýr. Geleneðin baþlangýcý olarak farklý olaylar anlatýlýr, fakat gerçeðe en yakýn olaný þudur: 18 yüzyýlda büyük Kaberdey topraklarý Pþý Hatokhþokue , Pþý Mýsost , Pþý Janbolet’in kontrolündeymiþ. Topraðý ve idareyi paylaþamayan bu üç prens sürekli çatýþýrlar onlarýn mücadelelerinde suçsuz insanlar zarar görür can verirmiþ. Sonunda bu duruma son vermek üzere halkýn ileri gelenleri toplanarak prensleri barýþtýrýp anlaþtýrarak sulh etmeye karar vermiþler. Pþý Mýsost’un evinde toplanýlmýþ, barýþmanýn þerefine sofraya üç kadeh içki konulmuþ fakat pþý hatokhuþokue ve pþý janbolet içkilerde zehir olabileceði þüphesi ile içmekte tereddüt etmiþler; bu durumu farkeden pþý Mýsost onlarýn bu þüphesini ortadan kaldýrmak için her üç kadehi de arka arkaya alýp içmiþ. Sözcük dilimize ve geleneðimize buradan girmiþtir.
|
